HỒN QUÊ CHẮT CHIU HỒN THƠ

(Đọc Bỗng dưng thèm trách mắng - Thơ của Võ Quang Diệm,Nxb Hội Nhà văn, 2015)

          Tôi quen Võ Quang Diệm qua bạn văn chương Nguyễn Đăng An và nhận được bản thảo tập thơ in riêng thứ tư của anh có cái nhan đề khá độc đáo Bỗng dưng thèm trách mắng. Cả bốn tập thơ của anh đều được nhà xuất bản Hội Nhà văn mát tay làm “bà đỡ” (ba tập đầu: Ký ức tình yêu, Chốn quê neo đậu hồn tôi, Lời ru cho em). Bảy năm (2008-2015) in bốn tập thơ, chưa phải là kỉ lục, nhưng nó là một “đại lượng” chữ nghĩa đáng quan tâm trong bối cảnh nhiều người bi quan cho rằng văn chương nói chung, thơ nói riêng, đang “lâm nguy”. Tôi nghĩ khác, thơ ra đời như nó phải ra đời khi con người cần một cách giãi bày, chia sẻ, cảm thông và thậm chí là để phóng chiếu tinh thần của mỗi cá nhân trong một đời sống quá nhiều điều ỉ eo, đầy những bất trắc, áp lực và nguy cơ. Hơn thế cái tuổi cầm tinh con Mèo (1951) như anh, như tôi, và nhiều người khác thì, cái chí hướng, cái tư chất, cái khát khao chưa hẳn đã là tiền tài, địa vị, danh vọng (dĩ nhiên tất cả đều tốt, nếu ai đó sở hữu được), mà là sự tự do chỉ có thể tìm thấy trong nội tâm, trong nghệ thuật ngôn từ nếu thực sự chiếm lĩnh được nó. Nói khác đi đó là một cách để giải tỏa và phóng chiếu bản thân.

          Người Việt hôm nay có cái tính tự phụ, tự kiêu không phải lối là lúc nào cũng tự nhận mình là con người của văn minh kĩ thuật, của chốn thị thành náo nức hiện đại, mà quên rằng “Hoa chanh nở giữa vườn chanh/ Thầy u mình với chúng mình chân quê” (Nguyễn Bính - Chân quê). Tôi thích cái cách bộc trực viết như nhà văn Sương Nguyệt Minh “Tôi sinh ra ở nhà quê, lớn lên ở nông thôn. Ba mươi năm sống ở thủ đô Hà Nội, nhưng chưa bao giờ tôi là người thành phố của cây cơm nguội (…). Tôi luôn có một niềm tin vững chắc rằng: 30 năm, thậm chí 70 năm vẫn chưa đủ thời gian để biến một đứa trẻ đỏ hỏn ở xứ nghèo đồng chiêm trũng oằm oặp nước cả mùa giáp hạt Ninh Bình quê tôi trở thành một người Tràng An - Hà Nội” (Người chốn quê, Văn nghệ, số 1+2/ 2014).  Tôi nghĩ, rất có thể Võ Quang Diệm cũng có cái tâm thế ấy. Bằng chứng là anh đã in hẳn một tập thơ có cái nhan đề rất gợi Chốn quê neo đậu hồn tôi. Sáu mươi lăm bài thơ trong tập Bỗng dưng thèm trách mắng, theo tôi nghĩ, là sự đúc kết bằng ngôn từ cái tâm thế của tác giả: Dù cho xa quê đằng đẵng hơn bốn mươi năm trời, dù cho đã ăn bánh mì và uống sữa của đất nước Liên - xô vĩ đại đến 10 năm, dù đã định cư ở thủ đô Hà Nội cũng có lẻ ba mươi năm thì ta vẫn chỉ là người nhà quê, chốn quê là nơi neo đậu tâm hồn người viết, hồn quê đã chắt chiu thành hồn thơ của một người làm nghề kĩ thuât, có vẻ như là “ngoại đạo” với văn chương. Nhưng, như người ta nói, yêu thơ thì thơ không phụ ta!

          Này đây là những Bức tranh quê, Xứ Nghệ mình ơi, Mẹ tôi, Sông Lam, Về quê, Nhút Thanh Chương, Tương Nam Đàn, Thanh Lương quê mình, Niềm vui mùa gặt, Chợ làng…Đây là phần thơ nổi trội của tập thơ Bỗng dưng thèm trách mắng. Người ta hay nói đến sở trường và sở đoản của một người trong hành xử, nếu không tỉnh táo và thậm chí “hoắng” lên là sẽ chuốc lấy thất bại. Tôi đã chứng kiến không ít người cầm bút bị nhập nhòa giữa cái này và cái kia, tự nhiên biến điểm mạnh của mình thành điểm yếu. Nói cho sát sàn sạt thì phần thơ viết về nhân tình thế thái của Võ Quang Diệm, dù có nhiều tìm tòi, nhưng chưa đến, chưa tới so với phần thơ viết về hồn quê, nhất là những khi anh cố “dướn” lên hay “kiễng chân” hơi cao. Điểm yếu này tôi sẽ nói sau vì, trước hết tôi vẫn muốn cùng chia sẻ với tác giả những đồng cảm khi hướng về cội rễ của cái đẹp - hồn quê. Không ngẫu nhiên mà ngay bài đầu tiên tập thơ ta đã gặp cái ân tình của tác giả “Hồn quê, dáng mẹ ùa về trong thơ” (Bức tranh quê). Rõ ràng là Quê và Mẹ, trong trường hợp này, là hai nguồn suối dự trữ tinh thần phì nhiêu cho mỗi đứa con tha hương tựa vào mỗi lúc tự nhiên thấy mình yếu đuối, buồn tủi, thậm chí là lúng túng trước ngã ba, ngã bảy đường đời rối ren. Ở mỗi chốn quê xa xôi nào đó mà ta sinh ra đều có một chợ làng, nơi đó tụ họp bao sắc màu của những thung thổ khác nhau, nó như là bức tranh thu nhỏ của đời sống mang bao nhiêu nét truyền thống, vừa điền viên vừa nhộn nhịp “Hồn quê một mảnh vẫn xưa - chợ làng”. Cái chợ làng của bao đời ông cha khác hẳn những trung tâm thương mại hiện đại, những siêu thị đời mới nguy nga, vì “Hồn quê vẫn chẳng đổi thay/ Quán cóc, lều tạm, lắt lay chợ làng” (Chợ làng). Nhưng chớ có coi thường, chớ có lãng quên những căn cơ của văn hóa làng vì nó tạo nên căn tính của người Việt Nam bao đời nay. Sự phát triển đời sống, xét đến cùng, là một hình xoáy trôn ốc. Ngày xưa thì nghĩ vì nghèo đói mà ta ăn rau lang, tương cà mắm muối, khoai sắn hay hoa chuối trên đất và những con cua con chạch, con lươn dưới nước, dưới bùn đất. Ngày nay quay một vòng 180 độ, những thứ đó lại trở thành “đặc sản” đấy thôi.

Tôi thích những bài thơ “tương cà mắm muối” trong tập thơ thứ tư của Võ Quang Diệm như Nhút Thanh Chương, Tương Nam Đàn. Rất hiếm trong thơ đương đại, khi mà không ít người đang mắm môi mắm lợi để viết theo cái gọi là “hậu hiện đại” này nọ, thì có nhà thơ lại trưng lên thành chữ nghĩa, thậm chí thành thơ những vị mặn mòi của đời chỉ qua những món ăn dân tộc giản dị và khiêm nhường. Sau bao ngày, tháng, năm lặn lội mưu sinh, chen đua ở chốn thị thành đầy bê tông, khói bụi, ồn ã có một lúc nào đó bỗng dưng có người thèm được “Về ăn “đặc sản” truyền đời/ “Cà chua nhút mặn” và nuôi chí bền” (Về quê).Tôi dứt khoát không thuộc số người cổ súy cho cho lối cảm lối nghĩ bảo thủ, nghĩa là cứ phải quay về quá khứ, cứ đề cao và tụng ca gian khổ mới thực là người có lập trường, mới là người có “dân tộc tính”. Nhưng tôi cũng là người không thể a dua theo số đông, vội vã và cuống quýt, vì nông nổi, mà giã từ quá khứ một cách chóng vánh để mưu tìm một cái gì đó mới mẻ của thời đại kĩ trị. Hay nói cách khác là hùa theo tư trào hiện sinh đang rất “mốt” hiện nay.

          Nói hồn quê chắt chiu hồn thơ Võ Quang Diệm, còn vì một lẽ khác - ấy là cái cách anh tìm đến hình thức lục bát truyền thống của thơ để thể hiện tư tưởng và tình cảm của một con người sống trong thời đại văn minh kĩ thuật. Lục bát sẽ trở nên hình thức trong tay những ai thích chuộng sự cân đối vần vè, thích thơ mình để cho độc giả dễ nhớ, dễ thuộc. Nhưng lục bát hay thực sự đòi hỏi người làm thơ phải biết cách “chiết xuất” truyền thống của kho tàng bất tận ca dao, của vốn liếng thơ ca truyền thống kì vĩ từ các Cụ Nguyễn Du đến Nguyễn Bính. Theo thống kê của tôi thì có đến hai phần ba số bài thơ trong tập được viết theo thể lục bát. Một con số biết nói! Tôi không nghĩ Võ Quang Diệm chọn con đường bằng phẳng để đi trong thơ lục bát, trái lại. Nếu ai đọc một cách có chú tâm, có suy ngẫm và so sánh sẽ thấy lục bát trong tay Võ Quang Diệm khá biến ảo, nói khác đi là anh biết biến báo để cho lục bát có cơ “phá cách”, trở nên “tung tẩy” hơn, phóng khoáng hơn, ví như:

                                                Mùa thu là của đất trời

                                                Em đem rao bán

                                                Anh người hỏi mua

                                                (………………….)

                                                Anh mua thu

                                                Mua đam mê

                                                Thứ đông không có, xuân hè cũng không

                                                                                      (Mua mùa thu)

                                                         ***

          Bài Bỗng dưng thèm trách mắng được dùng làm nhan đề cho tập thơ thứ tư của Võ Quang Diệm. Đọc bài này tôi nhớ lại lời chỉ giáo của thi sĩ Xuân Diệu về công việc làm thơ, điều quan trọng nhất là “tìm tứ cho một bài thơ”. Ông Hoàng thơ tình yêu cắt nghĩa “Lao động thơ, trước hết là kiếm tứ (…). Làm thơ, khó nhất là tìm tứ (…). Ý thơ chưa phải là sự sống, nhưng tứ thơ thì đã là sự sống rồi; ý là của chung mọi người, tứ mới là của riêng mỗi thi sĩ (…). Ý thơ tác động vào sự sống, nhưng tứ thơ mới bắt đầu đẻ ra sự sống để tác động vào sự sống một cách tinh vi hơn; mà trong nghệ thuật, đẻ ra sự sống (trong đó có tư tưởng tình cảm) là đỉnh cao nhất”. Tôi có hai đồng nghiệp rất mê đánh cờ (có thể đánh quên thời gian, quên ăn, quên ngủ). Một hôm hai anh đang tỉ thí, đang kì phùng địch thủ thì, một anh có vẻ bực vì vợ gọi liên tục và trách cứ liên miên làm cho cuộc vui bị gián đoạn vì phải trả lời điện thoại. Còn một anh thì ngồi cả ngày không ai gọi, vì vợ chồng đã bỏ nhau, con cái thì lớn đang mê mải bươn chải kiếm sống. Cái anh không ai màng đến, không ai gọi đến tuy không bị quấy nhiễu nhưng bỗng dưng nói to lên giọng buồn bã “Tự nhiên thèm trách mắng như ông!” (tức là như cái anh bị vợ gọi điện “tra tấn”). Vậy nên khi đọc bài thơ Bỗng dưng thèm trách mắng của Võ Quang Diệm tôi rất thích, thích vì thấy anh quan sát đời sống khá tinh tế, thích vì thấy đôi khi thơ cất lên từ những chuyện “nhỏ nhoi” nhất trong cuộc đời rộng lớn vô biên này. Tác giả dùng thể thơ năm chữ để tăng tốc cảm xúc “Ngày vợ đi về quê/ Thời tiết thay đổi lạ/ Đang trưa hè oi ả/ Đêm trở dạ mưa rào/ Gió đập cửa thốc vào/ Dựng mình lên quát tháo”. Phải nói là rất dí dỏm, cái dí dỏm của một người trải nghiệm và tinh tường trong đời sống. Lại mang cả triết học vào thơ một cách giản dị và thấm thía: không có cái gì tồn tại ngoài mối liên hệ với cái khác. Thơ viết theo lối “kể” (hơi “kể lể” một ít), nhưng bỗng dưng ta thấy cuộc đời trở nên gần gũi, đáng yêu biết bao. Người ta nói phụ nữ, người vợ là “nội tướng”, rất đúng. Này đây, khi tướng bà đi vắng thử xem tướng ông xoay xở ra sao “Một mình chạy đôn đáo/ Tầng dưới lên tầng trên/ Đóng chặt cửa cài then/ Mới hoàn hồn nằm tiếp”. Đấy mới chỉ là chuyện ông trời trở tính thôi, mà khi vợ đi vắng đàn ông đã thấy lúng ta lúng túng. Cái bỗng dưng thấy thiếu lại là chỗ khác “Đêm nay mưa không ngớt/ Gió gào rít từng cơn/ Căn phòng như rộng hơn/ Lòng mình thì trống vắng/ Trời về đem chuyển lạnh/ Biết tìm “chăn” chỗ mô?/ Một mình nằm co ro/ Gió sờ lưng lạnh cóng/ Bỗng dưng thèm trách mắng”. Mà cái sự trách mắng của vợ sâu xa cũng vì “Nhà không có con gái/ Vợ thiệt kép, thiệt đơn/ Sinh la chồng mắng con/ Là bài ca thường nhật”. Đọc bài thơ này, tôi hình dung tác giả trong đời thường là người vui tính, thường giữ ngọn lửa hòa bình trong nhà và hay hài hước. Nói khác đi là gia đình tác giả rất nhiều hòa khí, ấm vui, hạnh phúc. Đây là một bài thơ hay về tứ chứ chưa phải về hình ảnh, câu chữ. Thêm nữa hay về cái tình vợ chồng như “nghĩa tao khang”, là bởi thơ đi từ trái tim đến trái tim. Tôi gọi thơ Võ Quang Diệm là thơ tình tứ. Nói về vai trò của tứ như là yếu tố quyết định cái hay của thơ, có lẽ với Võ Quang Diệm, trong tập thơ thứ tư này, phải nhắc đến bài Mua mùa thu. Chuyện mua bán “thuận mua vừa bán” là lẽ thường tình trong đời sống con người. Nhưng chưa ai mua bán thiên nhiên như trong bài thơ này. Lại càng đặc biệt chưa có ai rao bán mùa thu cả. Thế mà “Mùa thu là của đất trời/ Em đem rao bán/ Anh người hỏi mua/ Liệu em thách mấy cho vừa/ Một năm chỉ có một mùa thu thôi”. Một cuộc mua bán độc nhất vô nhị, nhưng có thể rồi sẽ “vô tiền khoáng hậu” vì đã có tiền lệ nhờ Nàng Thơ. Kẻ bán đã đành, người mua trong giao kèo chỉ “mặc cả” mỗi điều khoản “Chỉ xin em giữ lấy lời/ Thả con bươm bướm về trời trong xanh/ Trời thu mây biếc gió lành/ Dập dìu chim bướm lượn quanh rừng vàng”. Tưởng gì chứ điều khoản này, đối với cô gái - người bán - thì quá đơn giản vì chỉ cần thả con bươm bướm vào không gian, thế là xong. Chàng trai - người mua mùa thu - thì không cảm thấy dễ dàng chút nào vì “Anh mua thu/ Mua đam mê/ Thứ đông không có, xuân hè cũng không”.

                                                          ***

          Một thúng gạo mới, ngon thì đôi khi cũng có thể có đôi ba hạt sạn. Nhưng không vì thế mà coi là thúng gạo không ngon. Thơ cũng thế. Cầm đọc một tập thơ trên 60 bài, hỏi làm sao mà chằn chặn như hàng hóa công nghiệp được sản xuất theo dây chuyền tự động được. Những chỗ nào tác giả nghiêng về triết luận mà thiếu đi hơi thở sự sống thì lập tức thơ trở nên chông chênh, rời rạc (một vài ba bài như Tam “bất vị”, Những điều trông thấy…, Nhẫn…, Tự chuốc mình). Ở những trường hợp này là tác giả bị nhập nhoà giữa sở trường và sở đoản. Cũng có thể là thể nghiệm bút pháp, nhưng không phải cuộc thể nghiệm nào cũng thành công, nhất là trong lĩnh vực nghệ thuật ngôn từ, đặc biệt là thơ ca.

          Nhưng mà “có hoa mừng hoa, có nụ mừng nụ”. Tôi nhìn thấy nhiều hoa và cả nhiều nụ trong thơ Võ Quang Diệm./.

                                                                                      Hà Nội, tháng 1 năm 2014